Częstość występowania neurologicznych powikłań po szczepieniu przeciwko ospie różnie się kształtuje w poszczególnych krajach i waha się w granicach od 1 do 14 przypadków na 100 000 szczepień. Na przykład, w latach 1951—1960 ogólna liczba szczepionych w No- wym Jorku wynosiła ok. 5 min. Liczba powikłań w postaci poszcze- piennego zapalenia mózgu i rdzenia równała się 1,3 na 100 000 szcze- pionych. Spośród 45 dzieci, które zachorowały na zapalenie mózgu, zupełne wyzdrowienie zanotowano u 38, 4 zmarło, u 3 obserwowano trwałe pozostałości. Friihaufowa w latach 1958^-1959 na podstawie danych zebranych z trzynastu województw w Polsce, jak również ze wszystkich klinik chorób dzieci ustaliła, że na ok. 2 min szczepionych u 30 dzieci roz- poznano poszczepienne zapalenie mózgu. Ogólna liczba wszystkich po- wikłań poszczepiennych wynosiła 142. Wliczono tu poza zapaleniem mózgu przypadki z bardzo dużym odczynem miejscowym, przypadki vaccinia inoculata i generalizata. Śmiertelność z powodu poszczepien- nego zapalenia mózgu wynosiła 17%. Rudkowski i wsp. w 1963 r. w okresie masowych szczepień przeciw- ko ospie we Wrocławiu i województwie wrocławskim obserwowali 9 dzieci z powikłaniami ze strony o.u.n. Były wśród nich 2 przypadki zapalenia mózgu, 2 — zapalenia mózgu i rdzenia, 1 — zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, 2 — zapalenie opon i 2 przy- padki encefalopatii. Zejście śmiertelne nastąpiło u dwojga dzieci w wieku 6 i 10 lat z zapaleniem mózgu i rdzenia. Powikłania neurologiczne najczęściej obserwuje się po pierwszym szczepieniu i u starszych dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. W miarę podwyższania się wieku zwiększa się zarówno zachorowalność, jak i śmiertelność z powodu poszczepiennego zapalenia mózgu. Po rewakcynacji i u niemowląt powikłania są znacznie rzadsze. Po szczepieniu powtórnym powikłania występują na ogół wówczas, kiedy okres pomiędzy pierwszym szczepieniem a następnym był długi. Im upłynie dłuższy okres, tym większe niebezpieczeństwo przedstawia następne szczepienie. U dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym od 4 do 16 lat liczba powikłań oceniana jest na ok. 3 przypadki na 100 000 szczepień. Poza najistotniejszym czynnikiem „usposabiającym" do powikłań poszczepiennych, jakim jest wiek dziecka, wymieniane są ponadto: uraz, przemęczenie fizyczne, ostre zakażenie wirusowe i ropne, pa- daczka, wcześniactwo, uraz okołoporodowy itp. Spotyka się donie- sienia o przypadkach poszczepiennego zapalenia mózgu z jednego środowiska, co nasuwałoby prawdopodobieństwo podłoża konstytucjo- nalnego. Należy odróżnić poszczepienne zapalenie mózgu i rdzenia od ence- falopatii. Encefalopatia poszczepienna występuje u niemowląt i młod- szych dzieci do 2 roku życia. Ma bardziej gwałtowny przebieg, gorsze rokowanie i do zejścia śmiertelnego prowadzi w krótkim czasie. Pod- stawowe objawy kliniczne to drgawki, wymioty i wysoka gorączka. Mogą one pojawiać się już w 3—4 dniu szczepienia. W encefalopatii poszczepiennej nie stwierdza się zmian w płynie mózgowo-rdzenio- wym. Anatomopatologicznie dominuje obrzęk mózgu i zwiększona przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych. Patogeneza. Sprawa patogenezy poszczepiennego zapalenia mózgu i rdzenia jest nadal otwarta. Rozpatrywane są trzy podstawowe me- chanizmy: bezpośredniej inwazji wirusa krowianki na tkankę ner- wową, aktywacji innego wirusa będącego w stanie utajenia w komór- kach gospodarza i alergicznej odpowiedzi ze strony układu nerwo- wego. Najbardziej prawdopodobna wydaje się teoria trzecia i ma ona najwięcej zwolenników. Niemniej jednak liczne doniesienia o izolacji innych neurotropowych wirusów z płynu mózgowo-rdzeniowego w przebiegu poszczepiennego zapalenia mózgu są trudne do interpre- tacji i oceny z punktu widzenia etiologicznego i każą zwrócić uwagę na prawdopodobieństwo innego mechanizmu patogenetycznego. Pomiędzy szczepieniem a wystąpieniem objawów mózgowych upły- wa przeważnie 10 do 12 dni. Okres ten ulega na ogół skróceniu — po szczepieniu pierwszym nawet do 2 dni, natomiast może wydłużać się aż do 25 dni po następnych. Nie ma korelacji między nasileniem odczynu miejscowego a częstością powikłań. Obraz kliniczny. Początek bywa nagły, objawy rozwijają się ostro, występuje ból głowy, gorączka, wymioty, u młodszych dzieci drgawki. Na pierwszy plan mogą wysuwać się objawy oponowe, a bezpośrednio po nich występują objawy mózgowe, jak senność, zamroczenie i śpiączka. Często dołączają się objawy uszkodzenia rdzenia kręgo- wego: wiotkie porażenie kończyn dolnych ze zniesieniem odruchów i zatrzymaniem moczu. Mogą im towarzyszyć zaburzenia czucia. Cza- sami obserwuje się porażenie wstępujące typu Landry'ego, dochodzi wówczas do objawów opuszkowych i zejścia śmiertelnego na skutek porażenia oddechu. Obserwuje się również postacie mózgowo-oponowe. Do dość częstych objawów w przebiegu poszczepiennego zapalenia mózgu należy uszkodzenie nerwów czaszkowych, zwłaszcza odwodzą- cego, okoruchowego i twarzowego. Występuje wówczas zez zbieżny lub rozbieżny, czasami zniesienie ruchów gałki ocznej, ptoza, rozsze- rzenie źrenicy lub zniesienie jej reakcji. Obserwowano również przy-