Odczyny te występują po wprowadzeniu do przestrzeni płynowych o.u.n.: 1) środków cieniujących używanych w neuroradiologii (powietrze, lipidol itp.), 2) środków leczniczych (antybiotyki, środki znieczulające itp.). Odczyny te mogą również występować po zwykłym diagnostycznym nakłuciu przestrzeni płynowych, bez wprowadzania do nich jakich- kolwiek substancji. Te ostatnie odczyny zasługują na uwagę ze wzglę- du na znaczne rozpowszechnienie diagnostycznych nakłuć przestrzeni płynowych w klinice dziecięcej. Gazowe badania kontrastowe są również często stosowane w dia- gnostyce chorób nerwowych u dzieci. Znacznie natomiast rzadziej w chwili obecnej są wprowadzane do przestrzeni płynowych inne niż powietrze środki cieniujące. To ostatnie stwierdzenie odnosi się rów- nież do środków leczniczych, które, jakkolwiek są nadal czasami sto- sowane dokanałowo lub dokomorowo, to jednak znacznie rzadziej niż w latach ubiegłych. Biorąc powyższe dane pod uwagę omówimy wy- stępowanie objawów ze strony o.u.n. po wprowadzeniu powietrza do przestrzeni płynowych. Obecnie, przy stosowaniu nowoczesnej tech- niki przeprowadzania gazowych badań kontrastowych o.u.n {odma frakcjonowana wykonywana w znieczuleniu ogólnym) i przy bardziej wnikliwym ustalaniu wskazań do wykonywania tych badań, odczyny i powikłania występują rzadziej. Nadal jednak w wielu ośrodkach wykonuje się tzw. odmę niefrakcjonowaną, wymagającą wprowadze- nia do przestrzeni płynowych znacznych ilości powietrza. Zabieg ten połączony z upustem płynu mózgowo-rdzeniowego wywołuje nawet w warunkach dokładnego ustalenia wskazań wiele zaburzeń zarówno w o.u.n., jak i całym ustroju. Zmiany te polegają nie tylko na waha- niach w ciśnieniu wewnątrzczaszkowym i wystąpieniu różnic w skła- dzie płynu mózgowo-rdzeniowego, ale także wywierają wpływ na dynamiką układu sercowo-naczyniowego oraz skład krwi. Powyższe zaburzenia mogą manifestować się całym szeregiem przedmiotowych i podmiotowych objawów, jak: bóle głowy, nudności, wymioty, objawy oponowe, zwyżka ciepłoty ciała, zwolnienie akcji serca itp. Objawy te występują zwykle w ciągu kilku pierwszych godzin po wykonaniu zabiegu i utrzymują się w zmiennym nasileniu przez pierwsze dni po jego wykonaniu. Zdarza się (u dzieci wyjąt- kowo rzadko), że objawy te utrzymują się nawet przez kilka tygodni. Objawom klinicznym towarzyszą zmiany w płynie mózgowo-rdze- niowym, a mianowicie płyn wypływa pod wzmożonym lub zmniej- szonym ciśnieniem, a w badaniu morfologiczno-biochemicznym stwier- dza się wzmożoną liczbę komórek (zwykle jednojądrzastych) i pod- wyższony poziom białka. Charakter i nasilenie objawów klinicznych, jak i zmian w płynie mózgowo-rdzeniowym waha .się indywidualnie i wydaje się zależeć od: 1) techniki przeprowadzania samego zabiegu (podanej ilości po- wietrza i drogi jego wprowadzenia oraz ilości upuszczonego płynu mózgowo-rdzeniowego), 2) wieku, 3) stanu ogólnego dziecka, 4) cha- rakteru i ciężkości zmian w o.u.n. (u dzieci młodszych nawet ze znacznymi zmianami w o.u.n. odczyny te występują raczej rzadziej). Powyższe opisane zmiany określa się mianem zespołu (odczynu) poodmowego lub popunkcyjnego. Podkreślić należy, że nie- kiedy w czasie wykonywania zabiegu lub bezpośrednio po nim obser- wuje się występowanie mniej lub bardziej nasilonych objawów za- paści naczyniowej lub niewydolności oddechowej oraz napadów drgawkowych. Objawy odczynu poodmowego należy ściśle oddzielić od objawów powikłań poodmowych. Do powikłań poodmowych należą ta- kie procesy chorobowe, jak: zakażenie opon mózgowo-rdzeniowych, wodniaki podtwardówkowe czy też inne poważniejsze zespoły choro- bowe, przyczynowo związane z wykonaniem odmy czaszkowej. Czę- stość występowania powikłań poodmowych można ocenić na pod- stawie danych z literatury i obserwacji własnych na ok. 0,2—0,3%. Do najczęstszych powikłań należą zakażenia opon mózgowo-rdzenio- wych. Do ich występowania predysponuje młody wiek i zły ogólny stan dziecka. Jak wynika z obserwacji własnych, wystąpieniu zakażeń opon, w następstwie diagnostycznych nakłuć przestrzeni płynowych, sprzyja istnienie procesu zapalnego poza o.u.n. oraz zastój płynu móz- gowo-rdzeniowego (wodogłowie, dziurowatość mózgu itp.). Uprzednie więc opanowanie źródła ewentualnej infekcji lub wykonywanie u tych dzieci nakłuć diagnostycznych przestrzeni płynowych pod osło- ną antybiotyków zmniejsza wyraźnie ryzyko wtórnego wystąpienia zakażeń o.u.n. W celu zmniejszenia częstości występowania odczynów i powikłań poodmowych niezbędne są: 1) poprawa techniki przeprowadzania samego zabiegu, 2) ścisłe i wnikliwe ustalanie wskazań do zabiegu, 3) uprzednie przygotowanie dziecka do zabiegu, a mianowicie: po- prawa jego stanu ogólnego, opanowanie ewentualnie istniejących ognisk infekcji i odpowiednio prowadzona premedykacja przed za- biegiem, 4) właściwe prowadzenie dziecka po zabiegu poprzez zapewnienie maksymalnego spokoju i ułożenie dziecka w łóżku przez odpowiednio długi okres czasu itp. Postępowanie lecznicze różni się w zależności od faktu, czy ma się do czynienia z zespołem nadciśnienia, czy też podciśnienia śródczasz- kowego.